5 lưu ý khi dùng từ trong tiếng Việt

“Phong ba bão táp không bằng ngữ pháp Việt Nam” là một trong những câu nói phản ánh đúng thực tế của ngữ pháp tiếng Việt. Tham khảo 5 lưu ý dưới đây, bạn sẽ cẩn trọng hơn trong việc dùng từ để có thể nói và viết một cách đúng nhất có thể.

Ảnh: Lam Hồng

Ảnh: Lam Hồng

1. Thay đổi trật tự từ làm nghĩa bị thay đổi

Ngày nay, có rất nhiều người lầm tưởng rằng thay đổi trật tự từ chỉ là hình thức, nghĩa sẽ không đổi. Sự thật thì không phải như vậy. Do đó, trật từ từ là một trong những điều cần lưu ý hàng đầu khi dùng từ trong tiếng Việt.

Lấy một ví dụ cụ thể như trường hợp: cụm từ “nhân công”  bị đảo ngược lên thành “công nhân”, kéo theo nghĩa cũng bị thay đổi.

“Nhân công” được hiểu là sức lao động của con người. Trong khi đó “công nhân” có nghĩa là người lao động.

Thay đổi trật tự từ vừa có chức năng tạo tính thẩm mỹ cho cụm từ trong câu, nhưng đồng thời cũng vừa làm thay đổi nghĩa, dù không phải là tuyệt đối.

2. Tránh dùng thừa từ

Thừa từ là lỗi rất thường gặp trong cách viết của nhiều người hiện nay. Nghĩa là trong một câu có xuất hiện những từ, cụm từ đồng nghĩa nhau, gây nên sự lủng củng trong câu văn.

Ví dụ câu: “năm nay lượng thí si đi thi tăng gấp đôi so với năm trước”.

Với ví dụ này, người viết đã mắc lỗi thừa từ khi viết “thí sinh đi thi”, bởi vì “thí sinh” đã bao gồm nghĩa là đi thi.

Nếu lượt bỏ “đi thi”, chúng ta sẽ có câu: năm nay lượng thí sinh tăng gấp đôi so với năm trước, nghe gãy gọn hơn nhưng nghĩa vẫn không đổi.

3. Tránh nói, viết tắt

Tiếng Việt là một trong những ngôn ngữ có sự phong phú về mặt ngữ nghĩa, do vậy nói tắt, viết tắt có thể làm cho người tiếp nhận hiểu sai ý của người nói hoặc người viết. Thật tai hại nếu viết, nói tắt những chuyện có yếu tố nhạy cảm. Muốn người nghe, đọc hiểu đúng thì cần phải lưu ý tới đặc điểm này.

Chẳng hạn trong câu: “Anh thấy em xanh xao quá, mai em đi khám bác sĩ đi”.

Ví dụ trên là một trong những dẫn chứng cụ thể cho lỗi nói, viết tắt ngày nay. Với cách nói tắt như trên, người nghe có thể hiểu theo nghĩa: nhân vật “em” ngày mai đi khám bệnh cho bác sĩ.

Nếu nói đầy đủ hơn: “Anh thấy em xanh xao quá, mai em tới bệnh viện để bác sĩ khám đi nha”, thì nghĩa của câu sẽ rõ ràng hơn.

4. Phủ định của phủ định

Sẽ không khó để bắt gặp lỗi sai này ở khắp các phố sá Việt Nam

Chẳng hạn: “Cấm không xả rác”, “Cấm không hút thuốc”…

Có một nguyên tắc bạn cần phải luôn luôn nhớ, phủ định của phủ định chính là khẳng định. Như vậy, với ví dụ kể trên, người đọc có thể hiểu theo nghĩa: được xả rác và được hút thuốc.

Như thế mới thấy được sự đa dạng của tiếng Việt.

5. Tránh dùng từ bị biến đổi nghĩa

Tiếng Việt ngày nay có nhiều từ bị biến đổi đổi nghĩa, do vậy việc dùng những từ này có thể gây nên những hệ quả không như mong đợi, mà điển hình nhất có thể là: “ông nói gà bà nói vịt”.

Ví dụ cho những từ bị thay đổi nghĩa trong quá trình phát triển của ngôn ngữ chính là “cứu cánh” và “hỗ trợ”.

“Cứu cánh” có nghĩa gốc là mục đích cuối cùng, nhưng ngày nay nhiều nguời lại hiểu theo nghĩa: sự giúp đỡ người khác dành cho mình.

Trong khi đó, “hỗ trợ” có nghĩa là sự giúp đỡ qua lại, tuy nhiên ngày nay cụm từ nay đôi khi lại có nghĩa, sự giúp đỡ dù chỉ từ một phía cũng được gọi là hỗ trợ.

Minh Đức

Từ khóa: