Lý giải nguồn gốc và ý nghĩa 5 địa danh ở Sài Gòn

Ngoài những con đường mang tên các vị anh hùng dân tộc, Sài Gòn còn có những địa làm “đau đầu” rất nhiều nhà nghiên cứu và người dân khi tìm hiểu về nguồn gốc và ý nghĩa của nó. Thị Nghè, Kênh Tàu Hủ, Bến Nghé… là những địa danh như thế.

1. Sài Gòn

Một trong những địa danh từng làm “đau đầu” rất nhiều nhà nghiên cứu chính là Sài Gòn.

Mặc dù đã có rất nhiều công trình được thực hiện nhằm lý giải được nguồn gốc của tên gọi này, nhưng nhiều thế hệ học giả vẫn chưa thống nhất được nguồn gốc cụ thể của cái tên đầy dung dị này.

Theo quan niệm của Trương Vĩnh Ký và Lê Văn Phát, Sài Gòn mang nghĩa là “Thị trấn giữa rừng”. Bởi lẽ tên gọi này được phiên âm từ “Prei Nokor” trong tiếng Khmer. Theo đó, “Prei” có nghĩa là “rừng”, “Nokor” có nghĩa là “thị trấn”.

Trong khi đó học giả người Pháp – Louis Malleret lại cho rằng: Sài Gòn có nguồn gốc từ “Tây ngòn”, nghĩa là cống phẩm của phía Tây. “Tây ngòn” phát âm theo giọng người Hoa thành Sài Gòn.

Ảnh: Pixabay

Mặc dù bây giờ đã được đổi tên thành thành phố Hồ Chí Minh, nhưng người dân vẫn gọi nơi đây bằng cái tên hết sức thân thuộc: Sài Gòn.

2. Thị Nghè

Thị Nghè là khu vực giáp ranh giữa Quận 1 và Bình Thạnh. Hầu như bất cứ người Sài Gòn nào cũng đều từng nghe qua địa danh này, nhưng không phải ai cũng biết nguồn gốc sâu xa và ý nghĩa của tên gọi ấy.

Trịnh Hoài Đức viết quyển “Gia Định thành công chí” có nhắc tới Thị Nghè với nội dung: vào năm 1820, Thị Nghè là tên gọi dân gian của bà Nguyễn Thị Khánh – người đã có công khai hoang đất và bắc cầu đi lại qua sông cho dân chúng.

Ngoài ra, vị công thần triều Nguyễn này còn có nhắc: Nguyễn Thị Khánh “có chồng là thư ký mỗ, nên người đương thời gọi là Bà Nghè mà không xưng tên”.

Tác giả Vương Hồng Sển (Sài Gòn năm xưa) cho rằng: ban đầu “gọi cầu và sông Bà Nghè nhưng các quan không chịu xưng hô như vậy nên đổi lại thành cầu và sông hay rạch Thị Nghè”.

Thị Nghè xưa (Ảnh: sưu tầm)

Thị Nghè xưa. (Ảnh: sưu tầm)

3. Đa Kao

Một trong những địa danh ở Sài Gòn khiến nhiều người tò mò về ý nghĩa và nguồn của nó nhất chính là Đa Kao.

Đa Kao có nguồn gốc từ tên gọi “Đất Hộ” (đất của hộ hoặc đất do hộ quản lý). Hộ là đơn vị hành chính tồn tại vào thời kì Sài Gòn và Chợ Lớn được sáp nhập thành Vùng Sài Gòn – Chợ Lớn; đơn vị này tương đương cấp tổng ở mỗi tỉnh. Người đứng đầu một hộ là hộ trưởng.

Theo đó người Pháp phiên âm địa danh này sang thành Đa Kao cho dễ gọi và dễ quản lý, được phổ biến từ những năm 50 của thế kỷ XX.

Ảnh: sưu tầm

Một góc Đa Kao của Sài Gòn cũ. (Ảnh: sưu tầm)

4. Bến Nghé

Bến Nghé từng là địa danh của một bến nước và dòng sông ở Sài Gòn xưa. Ngày nay tên gọi này trở thành địa danh của một địa phận hành chính (phường Bến Nghé) ở Quận 1.

Theo Nguyễn Văn Siêu (trong cuốn Phương Đình dư địa chí năm 1900):Bến Nghé là dòng sông có nhiều cá sấu, từng đàn đuổi nhau kêu gầm như tiếng trâu rống. Do vậy tên gọi này được kết hợp giữa “nghé” (trâu con) và “bến nước”.

Học giả Trương Vĩnh Ký lại cho rằng Bến Nghé bắt nguồn từ tiếng Khmer: Kompong – nghĩa là “bến”; Kon Krabei – nghĩa là “con trâu”.

Nhà địa danh học Lê Trung Hoa cũng cho rằng: Bến Nghé là khu vực “người ta thường cho trâu, bò ra tắm”, vì có nhiều địa danh được cấu tạo bằng “bến + tên thú”.

Dù có nhiều cách giải thích khác nhau, nhưng tựu chung lại nguồn gốc của địa danh này đều liên quan tới con trâu.

Sài Gòn về đêm dưới góc nhìn từ Bến Nghé. (Ảnh: Ca Dao)

Sài Gòn về đêm dưới góc nhìn từ Bến Nghé. (Ảnh: Ca Dao)

5. Kênh Tàu Hủ

Thoạt nghe qua nhiều người sẽ nghĩ đây là khu vực chuyên bán tàu hủ nổi tiếng Sài Gòn, thế nhưng nguồn gốc của địa danh này lại không như những gì người ta nghĩ.

Kênh Tàu Hủ trước đây được gọi là Cổ Hủ hay Củ Hủ vì con kênh phình to ra rồi thắt lại như cổ hủ heo, cổ hủ dừa.

Học giả Trương Vĩnh Ký và nhà Ngôn ngữ học Huỳnh Tịnh Của đưa ra quan niệm: đoạn phố đi ngang qua rạch Chợ Lớn trong tiếng Triều Châu được gọi là “Tàu Khậu” (chỉ những ngôi nhà gạch ven dòng kênh). Sau này người Việt ta đọc trại âm ra thành Tàu Hủ.

Ảnh: Leon Ropion

Kênh Tàu Hủ xưa nhìn từ trên cao. (Ảnh: Leon Ropion)

Minh Đức

Từ khóa: